Europejski plan walki z rakiem a rzeczywistość pełna nierówności. Dlaczego profilaktyka zależy dziś od nas?

Każdego roku nowotwory pochłaniają w Unii Europejskiej blisko 1,1 miliona istnień, a koszty z nimi związane przekraczają 100 miliardów euro. Statystyki są nieubłagane: przewiduje się, że u co drugiego obywatela UE w ciągu jego życia zdiagnozowana zostanie choroba nowotworowa. W odpowiedzi na ten narastający kryzys Unia uruchomiła "Europe's Beating Cancer Plan" (EBCP) z budżetem 4 miliardy euro (ok.17 mld PLN) . Opracowany plan to nie ogólniki ale bardzo fachowe i szczegółowie podejście zawierające ambitne cele do zrealizowania przez kraje członkowskie, abyśmy mieli realne szanse na podjęcie rękawicy. Ale czy same chęci i wielkie pieniądze wystarczą, by faktycznie powstrzymać statystyki?

Odpowiedź na to pytanie przynosi najnowszy, wnikliwy audyt przeprowadzony przez Europejski Trybunał Obrachunkowy (ECA) - instytucję Unii Europejskiej kontrolującą wykonanie europejskiego budżetu. Z raportu wyłania się obraz potężnej inicjatywy, która, choć niezwykle potrzebna i już dziś ratująca ludzkie życie, w zderzeniu z rzeczywistością boryka się czasami z chaosem, biurokracją i dramatycznymi nierównościami między państwami członkowskimi.

Pułapki dezorganizacji i powielania wysiłków

Jak wynika z raportu ECA, Unijny plan imponuje swoim zasięgiem – obejmuje całą ścieżkę choroby: od prewencji, przez wczesne wykrywanie, aż po leczenie i poprawę jakości życia osób ozdrowiałych. Niestety, jego realizacja przypomina czasem grę w orkisetrze bez precyzyjnego dyrygenta.

Audytorzy obnażają niewygodną prawdę: system cierpi na brak ścisłej koordynacji między krajami członkowskimi, a także na brak narzędzi do pomiaru realnego wpływu. Przykład? Unia finansuje kilka odrębnych, podobnych do siebie aplikacji mobilnych (jak iBeCHANGE czy BUMPER), które mają dokładnie ten sam cel – edukację i promowanie profilaktyki. Dublowanie tych samych wysiłków prowadzi do nieefektywnego rozpraszania funduszy. Co więcej, przyszłość wielu obiecujących inicjatyw EBCP po 2027 roku – kiedy skończy się obecne finansowanie – stoi pod wielkim znakiem zapytania z powodu braku jednomyślności krajów członkowskich. Brakuje długoterminowej gwarancji, że te programy przetrwają.

Nierówności, które kosztują życie

To prawdopodobnie najbardziej uderzający wniosek z najnowszej unijnej broszury. Opublikowany Europejski Rejestr Nierówności Nowotworowych (ECIR) pokazuje dramatyczną przepaść między poszczególnymi krajami członkowskimi, dowodząc, że kod pocztowy wciąż w dużej mierze decyduje o naszych szansach na przeżycie.

Liczby pokazują że:

• Szczepienia przeciwko HPV (zapobiegające m.in. rakowi szyjki macicy): Podczas gdy w Portugalii wskaźnik zaszczepienia wśród 15-letnich dziewcząt wynosi imponujące 91%, w Bułgarii jest to zaledwie 7%.

• Badania przesiewowe (rak piersi): W państwach nordyckich, takich jak Dania czy Finlandia, na mammografię zgłasza się ponad 75% uprawnionych kobiet. Tymczasem w krajach takich jak Polska, Rumunia czy Bułgaria, wskaźnik ten spada drastycznie poniżej 40%.

Raport ECA alarmuje, że gigantyczne dysproporcje występują również wewnątrz samych państw. Mieszkańcy mniejszych miejscowości często mają znacznie utrudniony dostęp do onkologów i nowoczesnej diagnostyki w porównaniu z mieszkańcami miast i aglomeracji, co niestety również ma miejsce w Polsce. Unijne fundusze, choć płyną szerokim strumieniem, wciąż nie trafiają proporcjonalnie do tych regionów, które potrzebują ich najbardziej. Warto zauważyć, że w Polsce zbieranie danych dotyczących chorób nowotworowych i ich leczenia, choć postępuje, wciąż napotyka na wyzwania związane z fragmentacją systemów informatycznych i potrzebą lepszej integracji danych między różnymi placówkami medycznymi. To utrudnia precyzyjne monitorowanie skuteczności interwencji i identyfikację obszarów wymagających największego wsparcia.

Medycyna jutra vs. powolne młyny systemu

Oczywiście, nie wszystko wygląda w czarnych barwach. EBCP to także potężny bodziec dla innowacji. Dzięki European Cancer Imaging Initiative sztuczna inteligencja już dziś uczy się na milionach zanonimizowanych obrazów medycznych, co w przyszłości zrewolucjonizuje i przyspieszy diagnostykę nowotworową. Wymiana wiedzy w ramach europejskich sieci onkologicznych to krok w doskonałą stronę.

Jednak, jak zauważają kontrolerzy, innowacje te często pozostają na etapie projektów pilotażowych. Bez systemowego wdrożenia w poszczególnych krajach członkowskich pozostaną one jedynie ciekawostką naukową, a nie realną ścieżką pomocy pacjentom.

Co to oznacza dla nas? Odpowiedzialność bierzemy we własne ręce

Lektura raportu ECA pokazuje, jak kluczowa jest koordynacja na szczeblu unijnym. Jednak systemowe zmiany i wdrażanie odgórnych polityk zdrowotnych trwają latami. Jako pacjenci i obywatele nie możemy też biernie czekać, aż unijne dyrektywy zniwelują lokalne braki w kolejkach do lekarzy, jeśli nawet kiedyś zostaną wdrożone przez wszystkie państwa członkowskie.

Skoro według WHO aż 40% nowotworów możemy uniknąć, to ochrona musi zacząć się od naszej proaktywnej postawy, poprzez cykliczne regularne badania profilaktyczne czy zbadane i skuteczne szczepienia. To dlatego tak ogromnego znaczenia nabierają dziś nowoczesne narzędzia wspierające profilaktykę, takie jak Wellysa. W zderzeniu z rozdrobnionym i często niewydolnym systemem ochrony zdrowia również europejscy ustawodawcy i audytorzy są świadomi, że potrzebujemy cyfrowego wsparcia. Platformy - pomagające nawigować w gąszczu zaleceń, przypominające o kluczowych badaniach przesiewowych i ułatwiają budowanie codziennych, onkoprotekcyjnych nawyków - stają się kolejnym niezbędnym elementem układanki ochrony zdrowia. 

Walka z rakiem jest obowiązkiem rządów państw, instytucji i unijnego budżetu. Jednak dopóki procedury toną w braku jednomyślności polityków, nasze codzienne wybory, okresowe badania i świadomość własnego zdrowia pozostają naszą pierwszą i najskuteczniejszą linią obrony. Zawalczmy o jak najwięcej naszych lat w zdrowiu - razem i samemu - każdy po trochu.